Özgür Düşünme ve Tartışma Platformu!..

Orhan Zuaxpayıc /"Parayla olan yaşamın güzelliği biter. Ancak yurtseverlik ve bilgi ile olan yaşamın güzelliği bitmez.”

 

Rewşen Bedirxan

 

 

- Kürt kadınının, Kürtlerin özgürlük mücadelesinde her zaman kahramanca yer tutuğunu çok iyi biliyoruz. Tarihte olduğu gibi bugünde Kürt kadını haklı davasında efsaneler yazıyor. Dünya kadın hareketine örnek olacak fedakarlık örnekleri sunduğuna tanığız. Leyla Qasımlar, Zarife, Yado'nun Tellisi bu sembollerden birkaçıdır.

 

- Cemile Xanım'ın yaşam öyküsü Çolig merkezden 1925 direnişiyle başlayan, Suriye Kurdistanı olarak adlandırılan bin-xet'e sürgün macerası,ülkeye dönüş, Erzurum ve Sıvasta gözetim ve cezaevi süreci ile Hicaz'da (Arabistan) nihayetlenen bir trajedinin tutanağıdır.

 

- Cemile Xanım'ın yaşam öyküsünü yazarken temel kaynaklarım her zaman olduğu gibi yine aile bireylerinden yola çıktım. Bu öyküyü yazarken Cemile Xanım'ın torunu Zekai Ademci ilk bilgi kaynağımdır.

-İkinci bilgi kaynağım ise Cemile Xanım'ın eşi Sadiye Telha'nın ilk eşinden olan Rıza Bey'in oğlu ve aynı zamanda dedesinin ismini taşıyan Sadin Bey'dir.

 

-Sağ olsunlar, Cemile Xanım hakkında eksikte olsa istediğim bilgileri, bildikleri kadarıyla bana aktardılar.

 

-Ayrıca Cemile Xanımı yakinen tanıyan ve kısa sürede olsa eltisi olan, Feqide Elçi'nin yıllar önce bana aktardığı bir anekdotuda bu yazıda bulacaksınız. Feqide Xanım'ın da ailesi 1925 hareketinin Manisa sürgünüydü.

 

- Çolig coğrafyasında çıkan bir çok kadınının Kürd özgürlük mücadelesi içinde kahramanca mücadele verdiğine tarihimiz tanıktır.

 

- Bu kadınların bircoğunun öyküleriyle büyüdük. Bu kadınlarımızdan yaralı bir halde askerin eline geçmemek için eşine kendisini öldürmesini isteyen Yado'nun Telli'si,

 

Yine Xeylan'lı Sare Erebun hareket içinde yer alan eşi ve kardeşinden dolayı Türk askerinin eza ve zulmüne uğrayan ve buna dayanamayıp kendini bir uçurumdan Çeme Murad'ın o azgın sularına bırakarak özğürleşmesini mi?

 

Yine yakın dönemde Çolig'in direnişçi Kürd kadınlarından,

 

Betül Cici "Sorgul" İstanbul'da metropol faaliyetlerinde yakalanıyor. Aleyhine verilen ifadelerden dolayı aranan biridir.

Yakalandığında, yapılan bütün işkencelere rağmen ifade vermemekle beraber kim olduğu hakkındada polis'e bilgi vermemiştir,deyim yerindeyse sorgucular onu çözemediği için ,Polis teşkilatı TV lerde günlerce resmini yayınlayarak tanıyanlardan yardım istediler.

 

Babası Kerem Cici TV'de kızını tanıyınca Çoligden İstanbul'a gidip, yüzüne duruyor, “kızımdır“ diyor.

 

Buna rağmen ismini ve kimliğini kabul etmiyor.

 

Başka ifadelerden dolayı tutuklanıyor.

 

Adı şanı fazla duyulmamış, ön planda olmayan isimsiz bir kahramandI.

 

Kadın direnişinde bence bir sembolü temsil ediyor.

 

***

 

- 1995 yIlInIn ilk baharInda Dersim'in kutsal mekanı " Düzgün Baba" cıvarında Çolig'in asi kızı Yıldız Durmuş'u mu anlatsam ? Hayri Durmuş ve Hüseyin Durmuşun kız kardeşiydi.

 

- Kürt özgürlük mücadelesine onurlu bir kimlik bırakarak, yaralıyken ele geçmemek icin kendi bombasını kendinde patlatarak şehitlik mertebesine ulaşıyor.

 

***

 

-Çolig coğrafyasında işte bu direnişçi, otoriter kadınlardan biride Cemile Xanım'dır. Cemile Xanım Şeyh Said hareketinin hem sanığı hem tanığı olan, acıların, zorlukların çilekeş sürgün kadınıydı. Bin Xet'e sürgüne 1926 yılların başında uzun yürüyüşle Çolig'den ta..... Suriye Kurdistanına 600 km'lik kafile içinde eşi Sadiye Telha'yla beraberdir.

 

- Xoybun cemiyetinin 1927 yılındaki toplantısında Kürd heyeti içinde Cemile Xanım tek bayan olarak katılır.

 

- Cemile Xanım'ın eşi Sadiye Telha,Yado ve Ahmed Sever (akrabası) ile Şal û Şapık ile çektikleri asker giysili fotoğrafları Xoybun cemiyeti toplantısı dönemine tekabül eder.

 

- Cemile Xanım üzerine Çolig'de halk arasında Zazaca/Kırdki söylenen elime geçen kısa bir şiiride hatırlatmak istiyorum.

 

Fistuna sur şala sia, 

Çarşîye cêrid bê emuna

Tı vun-i meleké ezmuna 

 

Rındiye ye dinyad gerawa,

Nie sıpiwa ne siawa

Tı vun melekê azmuna, 

 

Qume'ye ze kawağa

Çarşîye cerid yo zazawa/Kırda

Nome-ye Cemilê El şak a, 

 

- Çolig'de halk arasında Cemile Êl - Şak güzelliği, endamı, uzun saçları, nurani yüzü ile dilere destan bir kadındı. Ve Zazaca/Kırdki milli kıyafetleri ile Lübnan Beyrut Bumedyn beldesinde Xoybun toplantısına girdiğinde de şok yaratmıştı.

 

- Şair Osman Sabri, 60 yıl sonra Cemile'nin güzelliğini anlatırken "ah ah dile mın, ew çı jıne bedew" bu der. Bu sözleri yılar önce arşivimde not almıştım.

 

***

 

CEMÎLE HANIM'IN YAŞAM ÖYKÜSÜ 

 

Cemile Xanım 1925 Şeyh Said hareketinden evvel daha 16 yaşındayken Cibran aşiretine mensup, Sadiye Telha'nın ikinci eşi olarak evlenir. Cemile Xanım anne tarafından Spenî baba tarafından Wusfan köyündendir. Bu iki köyde Az aşiretinin coğrafyasında yer almaktadır. Ailesinden aldığım bilgilere göre Cemile Xanım'ın ailesinin şu andaki soyadları Elkatmıştır. Bir amcasının oğlu da o dönemde aşağı-çarşıda Süleyman Elkatmış (Key Guyenun) olduğunu hatırlatmak istiyorum.

 

- Şeyh Said hareketi bastırıldıktan sonra Cemile Xanım ve eşi Sadiye Telha Suriye Kurdistanına giderler. 1927 yılında Xoybun Cemiyeti'nin ilk toplantısına Cemile Xanım eşiyle beraber katılır.

 

- Suriye'de Sadiye Telha'nın kızı olan Gülşah, ailesinin anlatımlarına göre Yado tarafından kaçırılır. Aile ve çevrenin baskısıyla Yado'dan alınan kızı yine sürgünde olan Çan Şeyhi Mustafa Korkutata'nın oğlu Şeyh Niyazi ile evlenir. Sürgünde eşi vefat edince , Gülşah hanım Suriye'de Dareheni/Şemsan köyünden olan Melle Hüsen'le evlendrilir.

 

- Cemile Xanım çıkarılan af kanunuyla ülkeye dönüş yaparak Karlıova/Azizan köyüne yerleşirler.

 

- Cemile Xanım'ın eşi Sadin Ağa yapılan bir ihbar sonucu Xoybun Cemiyeti'nin bildirileri kendisine ait olan bir bastonun gizli bölmesinde bulunur. Bu bildirilerden dolayı devlet yargılar cezaevi ve sürgün hayatı başlar.

 

- Bu bastonun, torunu Zekai'nin anlatımıyla yıllarca annesi tarafindan saklandığı, daha sonra Kürd şehidi merhum Avukat Şakir Elçi'nin ricasi üzerine kendisine verildiğini söyledi.

 

- Sadin Ağa 7 yıl Erzurum sürgününden sonra Sıvas yarı açık cezaevine gönderilir.

 

Cemile Xanım da bu süreçte evini alıp Sivas şehrine yerleşir. O dönemde Sadin Ağa yarı-açık cezaevinden dolayı hafta sonları evine gelip ailesinin yanında kalıyor. Cemile Xanım'ın sürgün ve cezaevi süreçlerinde iki kız çocuğu olur. Büyük kızı Faqide Xanım Cibran aşiret liderlerinden Ahmet Bey'in (Sever) oğlu Sabri Bey ile evlenir. 1949 yılındaki ilk Varto depreminde vefat eder. Küçük kızı Ayten Xanım da Çolig'de Bitlis kökenli esnaf olan Mehmet Ademci ile evliydi. Bu kızını yakinen tanımakla beraber yakın dönemde vefat ettiğini hatırlıyorum.

 

- Sadin Ağa, 15 haziran 1942 tarihinde Sıvas cezaevindeyken, Milli Şef İsmet İnönü cezaevine gider. Sadin-e Telha Kürd giysileriyle İnönü'nin dikkatini çeker. İnönü sorar kimdir bu, der. Kim olduğunu ögrenince kullandığı uslup, bu iti asın, der. Ve ertesi gün Sadin Ağa keyfi idam edilir.

 

- Cemile Xanım eşinin idamından sonra Çolig aşağı çarşıya gelip, yerleşir. Bu süreçte ilk evliliğini Hacı Cemal Elçi ile yapar. Bu evliliği hakkında Hacı Cemal Elçi'nin oğlu Kasım Elçi'nin bana anlattığı bir anekdotu hala hafızamdadır.

 

- Kasım Elçi, daha çocuktum, Cemile Xanım anneliğim sayılırdı. Çok güzel, uzun saçlı, nurani bakışlı ve endamlı bir bayan olmakla beraber çok akılı, bilgili ve otoriter bir kadındı. Bilgi ve birikimi ile görmüş geçirmiş bir bayan profilini sohbetlerinde hissediyordum. Annemden ziyade biz çocuklarla o ilgileniyordu. Cemile Xanım'dan övgüyle bahs ederek anlata anlata bitiremezdi.

 

- Cemile Xanım ikinci evliliğini Kuertew'li Hacı Tayyip Beki ile yapar. Bu evliliğini torunu Sadin bir hüle evliliği olarak yaptığını bana aktardı. Gerekçe olarak o dönemlerde sözde dul bir bayan kendi başına Hac'a gidemezdi. Mutlaka çok yakın bir akrabası veya biriyle nikah yaparak gitmesi gerektiğini bana aktarırdı.

 

- Hacı Tayyip'le olan evliligi Hac farizasını yerine getirmek içindi,

 

- Cemile Xanım'ın torunu sayılan Sadi Bey, Çolig'de okul okurken aşağı çarşıda Cemile Xanım'ın evinde kaldığını söylüyordu. Cemile Xanım hiçbir zaman eşi Sadin-e Talha'nın ailesinden ilişkisini koparmadı. Dedemin anısına müthiş bir saygısı vardı.

 

- Cemile Xanım kızlarıyla zazaca konuşurdu. Benimle de hep Kurmanci konuşurdu.

 

- Cemile Xanım bir defada Sadin Ağa'nın oğlu Rıza Bey'le de Hicaza giderler. Hicaz dönüşü Suriye/Halep'te Çolig civarından sürgüne giden Ermenilere misafir olurlar. Torununun anlatımıyla Ermeni komşuları ile Kürd ilişkilerini tartışırlar. Ermeni komşuları ile Rıza Bey ve Cemile Xanım'la sıcak iliikilerinin olduğunu söylüyordu.

 

- Rıza Bey ile anneliği olan Cemile Xanım arasında fazla bir yaş farkı yoktu, o yüzden Cemile Xanım'a babam hitap ederken "Buke-Gelin" diye hitap ederdi. Ayrıca, Cemile Xanım bana da "bıro" diye hitap ederdi.

 

- Cemile Xanım'ın torunu 1959 ile 1967 yılında Çolig'de okuduğunu söyledi. Cemile Xanım en son 1970 yılında Hicaz'a gidip orada vefat etmiştir. Mezarının Arabistan'da olduğunu belirtmek isterim.

 

 

CEMÎLE XANIM'IN XOYBUN CEMİYETİNDE YAŞANAN BİR ANEKDOTU ? 

 

- Cemile Xanım ile ilgili Xoybun cemiyetinde yaşanan bir anekdotu aktarayım. Cemile Xanım'ın bir dönem eltisi olan Feqide Xanım komşumdu. Bazen sohbetlerine katılır, adeta 1925 hareketinin ayaklı bir kütüphanesiydi.

 

- Babası Malle Şeş gışt oda 1925 hareketinde Manisa sürgünüydü. Feqide Xanım da müthiş zekası, ayrıca olayları anlatırken nüktedan bir söylemle yorumlardı.

 

-Feqide Xanım'a atfen Cemile Xanım'la yaşanan o tarihi sohbeti size aktarayım;

 

-Cemile Xanım 1927 yılında Suriye'de sürgündeyken Xoybun cemiyetinin bugünkü Lübnan'ın Bumeydn beldesindeki ilk toplantısına katılır. Toplantıya sürgündeki Kürd aydınlarından Bedirxan ailesi, Haco ailesi, Şeyh Said hareketinde yer almış Ahmed Sever "Cibranlı Xalid bey'in kardeşi", Liceli Fehmi Bilal, Yado ve Sadiye Telha gibi Kürd direnişçileri de katılır.

 

-Toplantıya o dönemde Ermeni Taşnak parti delegasyonu ile dışarıdan gözlemci statüsünden birçok şahsiyete katılır.

 

-Ermeni Taşnak partisi delegeleri içinde birkaç bayan üyede bulunmaktadır. Kürd aydınlarıda kendi aralarında istişare ederek yabancı gözlemciler aramızda var.

 

- Bu toplantıya yabancı misyonerlere mesaj vermek için, biz Kürdlerde birkaç bayanla toplantıya iştirak etmemiz gerekir, derler.

 

- Kürd aydınları en uygun gördüğü bayanda oturuşu, kalkışı, güzelliği ve endamıyla Cemile Xanım'ın toplantıya katılmasını sağlarlar.

 

- Cemile Xanım toplantı başlamadan evvel sigarasını çıkarıp yakmak isterken yabancı bir misyoner nezaketen durumu fark eder. Cemile Xanım'dan erken davranarak Cemile Xanım'ın sigarasını yakar.

 

- Kürd direnişçisi Yado Paşa yaşanan bu durumu görür. Kürd değer yargıları, örf adetlerinin muhazafakar oluşundan dolayı hemen reaksiyon göstererek, Cemile Xanım'ın eşi Sadiye Telha'nın yanına gider.

 

- Eşi ile yabancı delagason arasında yaşanan bu olayı anlatır.

 

- Sadiye Telha'ya derki Cemile Xanım'a söyleki bu davranışlarına dikkat etsin. Burada birçok Kürd aydını ve sıradan insanlar vardır. Bu insanlar yarın öbür gün bizimle bu konu hakkında konuşmasın. Ve Cemile Xanım da havalara girmesin, bu şımarıklığını da bıraksın, der.

 

- Feqide Xanım bu olayı Cemile Xanım'a atfen aktarırken şunu da söylemeyi ihmal etmedi. Cemile Xanım bu toplantıyı ve sigara olayını da övünerek anlatırdı.

 

-Feqide Xanım da Cemile Xanım'ı anlatırken öve öve anlatmayı ihmal etmezdi.

 

SONUÇ;

 

- Tarihten, Kürd kadını; cesaretiyle, mücadeleci kişiliğiyle, otoriterliğiyle, sosyalliğiyle ön plana çıktığını ifade eden Cemile Xanım'ı burada anlatmaya çalıştım.

 

- Cemile Xanım gibi Kürd kadınları ulusal ve siyasal tüm meselelerle ilgili katkıları unutulmamalıdır.

 

- Bu çalışmamda Kürt davasında yer alan bir kadının mücadelesinin gelecek kuşaklara aktarılması umuduyla yaptım.

 

- Cemile Xanım'ın yaşadıkları, Kürd halkının içinde bulunduğu ızdırap verici durumdan kurtulması için bir Kürt kadının verdiği onurlu duruşun ve asaletin de öyküsünü yansıtmaya çalıştım.

 

- Son söz olarak devlet güçleri Alişer'in eşi Zarife'nin kapısına birgün dayanır. Kocan nerede diye sorunca şu tarihi cevabı verir. " Şêr şêre loo şêr şêre, ha jin ha mêrê! "

 

Selam ve saygılarımla.