Özgür Düşünme ve Tartışma Platformu!..

Seyîdxan Kurij

Verî ki ez dest bi babetî (tema) bikerî wazenî çend çîyanî peroyî ser fîkre xo binusî.
 Ez 1992 ra nat ge-ge nusena. La sey prensîp heta mecbur nyebî, nuşteyanî siyasî-îdeolojîk nenusena. Heta ewro ez kesî de nekota polemîkan. Wext ke ma dest cikerd ki kovara „VATE“ veci, kombîyayişo vêrin de ma qerar girot ki „Vate“ nêbo platformo îdeolojîk û nebo cayî polemîkan. Taye dormarê ki xo ra vûnî, „ ma kurd nî yî“, o wext zi nat- wet de derheqî embazanî ma de nuşteyî xirab nuştenî. La ma newaşt „Vate“ înan de polemîk bikero.  Ê kesan ki newaşt guruba Vate nê kesan de polmemîk bikero, înan ra yew zi ez bîya. Heta nika „Vate“ na xetê xo taqîp kena. Ez qet û qet newazena no ware de polemîk bikerî, la îta de mi xo verba wendoxan mecbur dîy ki çend çî binusî.

Yew mude cuwa ver keyepelî „ www.Kurdistan – Aktuel. Org“ de kirdkî (Zazakî) ser çend roportaj ameyî vilakerdiş. Zafê nê roportajan de çîyê xelet ameyî nuştiş no ridi ra mi waşt zî vînayê xo binusî. Mi no nuşte cuwa ver nuştibi û keyepelî „ www.Binlom.com“ de çapkerdibi, la o keyepel qefilîya. Ni rod ra mi no nuşte hêna wend û tayê çî îlave kerdî.
 Ez newazena tek – tek îdîayanî nê roortajan ser vinderî.  Ez wazena taye çîyanî peroyî binusî.  Ez wext ki Kurd nusena ez îta de pîyerê Kurdan qest kena. Yanî ez yê ki kurmancî, soranî, goranî(hewremanî), lurrî,(kermanşahî, lekkî, sencabî, kelhurî) û kirdkî(kirmanckî, dimilî, zazakî) qisêkenî, înan piyerin qest kena. Wext ki ez kurdî zi nusena piyerê nê lehçeyan pîya qest kena. Yanî yew lehçê esas, ê bînî parçeyî ey nî yî. Pîyer pîya sey cîye yî.
 Qala ki pênî de vacîyena, ez vernî di vacî. Kirdkî xo ser yew ziwan bo zî, mi ri zaf muhîm nîyo, pênî dinya nîna. Kirdkî, kurmancî, lurî, goranî pîyer zi ziwanî miletê kurdî yê. Mi ri muhîm o yo ke pîyerê lehçeyî kurdî bîyerî qal kerdiş, biyerî nuştiş û wendiş, medya de û her warî heyat de biyerî karardiş. Xo ser bî zî, lehçe bî zî heqî înan sey cîye yo. Perbîn ra ez yew dewleta unîter û homojen newazena. Ez yew kurdîstano ki zerrê xo di federal o, wazena. Yanî kurdîstan gereka zerrê xo de goreyî sîstema federal yan zi kantonal biyero îdarekerdiş. O wext her mintiqa de kam ciwiyeno,  hêna zaf lehçeyî înan yeno karardiş. Per bîn ra goreyî îdeolojîya mi wext ke yew dewlet di têna yew dew waşt ki îdareyo merkezî ra cîya bibo, Heqî aye esto cîya bibo, şarî a dew sinî wazeno eşkeno xo o qede îdare bikero.

Kirdkî çî ko?

 Ez nika biyerî îdîayanî nê embzan ser. Zafê înan ziwanî goreyî şemayê Prof. Dr. Jost GIPPERT  tasnîf kernî. Rêzdar Gippert kam o? Heta nika derheqî kurdolojî di çi xebat kerda? Hend ki ez zûna Gippert çend serî cuwa ver kirdkî ser yew nuşte nuştib, ey no nuşteyî xo di îddîa kerdên ki kirdkî farisî ra nêzdî ya. Helbet ey semedî îspat kerdişî teza xo yew lîsteyî qalanî kirdkî vîcnabi û nê qalî bi farisî ya miqayese kerdibî. La wa erjîyaye Prof. Dr. Jost GIPPERT  qusurî mi ra neewnîyo, mi cuye xo di nuşteyo hend qeyrî cîdî nêwendo. Çimkî ê mîsal ki Gippert nuşti bî, nê mîsalan bi xo de kirdkî kurmancî ra zaf- zaf nezdî bî sey farisî. Nayê serkote zi hanc nê mîsalan de kurmancî farisî ra hêna zaf nezdî bî sey kirdkî. Wendişi no nuşteya pey mi o qede bawer kerd ki Gippert qet kurdî nezûna û raya verina kurdî ser nuseno. Hancî goreyî tehmîn mi taye kesan ti ra rîca kerdib ki o, îna yew nuşte binuso.
 Ez zana ki xebata akademîk di yew hîleyo zaf meşhur esto. Wext ki akademîker biwazo yew tez îspat bikero, o goreyî xo mîsalan vîcneno û nê mîsalan ser teza xo îspat keno. Helbet no yew usulo îlmî nîyo. La Gippert neeşkawo mîsalan zi goreyî îspat kerdişî teza xo bivîcno. 
 Wext ki no nuşteyî mi Binlom de çap bi, dormarê Frankfurt ra yew wendox mi re yew e-mail şawit. Goreyî îddîayê nê wendoxî, çend kesî ki Frankfurt de manenî û xo ra vanî ma Kurd nî yî, ma Elewî yî – zaza yî, nê kesî nuşteyanî înahawa nusenî û bi nameyî Gippert kenî vila.
 Pekî kirdkî çîya. Helbet ez neziwanzana ya, ne linguîstîk a. Çîko ez îta de nusena vînayê min o. Herkes zi ne mecburo ki sey mi bifikirîyo. Goreye vînayê mi îspat kerdişî na tema zi hend rahat nîyo. Çend  kesî ke îta de roportajî înan ameyî çapkerdiş zaf qetî îddîa kenî ki ziwan zanayox vanî ki kirdkî kurdî nîyo. Helbukî çiko înahawa çîno. Raşta taye zanayan vato û nika zi vanî ki kirdkî ne kurdî yo, la zaf zanaye zi estî ki vato û nika zi vanî  ki kirdkî yew lehçeyî kurdî yo. Sey mîsal cigêrayoxî sey Peter Lerch (Forschungen über die Kurden und die iranischen Nordchäldaer, 1857-1858 -  Petersburg), E. B. Soane ( Grammar of Kurmanji or Kurdish Language -London, Luzak and Company, 1913), F. Müller , Major Soane ( Kurdish Grammar), Tewfîq Wehbî û Edmonds ( A Kurdish Dictionary) , Ziya Gökalp, ekolî  Unîversîteyî Sorbon – Parîs kirdkî sey yew lehçeyî kurdî qebûl kenî.
 No hend mûhîm zi nîyo. Kird xo senî vînenî o muhîm o. Per bîn ra ez bawer nekena ki yew xerîb bieşko kurdî ser, sera se wahar yew zanaye yo temam bo. Gelo nê ki vanî kirdkî kurdî nîya, nê çiqas piyerê lehçeyanî kurdî zanî.
 Kurdî yew ziwano Hînd - Ewropayî yo û gurubê Îranî – Arî qolî vakûrîrojawan de yo. farisî, belucî taye ziwanî mintiqa yê bîn zi na gurub di yenî hesibnayiş. Mumkuno ki nê cuwa ver yew ziwan bî. La nê çi wext yewbînan re cîya bî, kurdî myanî xo di çi wext no qede bîya parçe, kî raşt vaco heta nika agahdarîya qetî çîn a. Zaf îdîayî estî, la nê îdîayan ra kam raşta, hewceyî minaqaşa yo.
 Goreyî zafî cigêrayoxan kurdî resena ziwanî „Avesta“ û medî. Se ke yeno zûnayiş „Avesta“ kîtabo olî yê Zerduştan o. Zerduştî zi yew olî kurdan o. Hanc împaratorîya Med yew împaratorîya kurd bîy. Goreyî taye cigerayoxan ziwanî medan yê seray kirdkî bi. Per bîn ra ewro hema piyerê cigêrayoxan ki kîtabî „Avesta“  ser xebat kerda, îddîa kenî ki ziwanî „Avesta“ hêna zaf kirdkî ra nezdîyo. Heta taye cigêrayoxanî kurdan (nê kesî kird î) „Avesta“ di zaf qalî kirdkî tespît kerdî.
 Semed ki tarîx di kurdan çiray yew dewleta mîlî awan nêkerda, kurdî nêbîyo ziwanî dewlet. Helbet kurdan zaf dewletî yan zî mîrîtî awan kerdî, la înan ra ço dewlet nebîya dewletê piyerê kurdan. Yanî nê dewletan piyerê cografyaya kurdîstan de hikum nekerdo. No rid ra kurdî ne bîya ziwanî dewlet, ziwanî agahdarî û alaqa(iletişîm).  Hema hema piyerê netewî no proseso tarîxî ra vyêrtî. Nayê ra piyerê ziwananî dinya di lehçeyî û şîveyî(fekî) bîy. La bi prosesî awan kerdişî netew- dewletan hema - hema her milet dewletê xo ya mîlî awan kerd û xo ri yew ziwano mîlî, ziwanî agahdarî û alaqa awan kerd. Zafê miletan fekî yan zi lehçeyî yew mintiqa xo ri esas girot û ziwanî xo naye ser awan kerd. Sey mîsal Tirkîya (İstanbul), İran(Tehran), Almanya( Hannover). Nê miletan medya û perwerdekerdiş di no ziwan kar ard. No qede ferqî benatê lehçeyan û fekan kêm bi. La kurd no proses neciwîyayî. Kurd neşkayî yew netew – dewlet awan bikerî. No qede ferqî bênatê lehçeyan û fekan vera- vera bi gird.
 Ma wext ke semedî xebatê kirdkî ya Swed de amê pîyeser, embazanî Dêrsimijan û Gimgimijan ma Çolîgijî û Paloyijî fam nêkerdên. Çimkî bênatê ma di alaqa zaf kêm a. Wext ke ma yenî pîye het zi, ma tirkî qalkenî. Na nîna a mehna ki fekî Dêrsim û Çolîg cîya cîya ziwanî. Ma her tim guruba vate di têna kirdkî qisê kerd û bê zehmetî her kes yewbînan fam keno.

Oskar Mann ser 

 Kesî ki vanî kirdkî kurdî nîyo, ê xo erzenî pey paştê Oskar Mann û Karl Hadank.  Oskar Mann esasa kirdkî ser xebat kerda ,la Karl Hadank xebatê ey temam kerda û sey kîtab çap kerda. Namê kîtabî  “Fekî Zazakî”(Mundarten der Zâzâ) yo îta de fekî Sêwreg û Kor nuseno. Nameyî dewê ma “Kur” a, “Kor” nîya. No rid ra mi verî tehmîn nekerd ki behsê dewê ma keno. La pênî kîtab di yew herîta esto. Wext ki ez ewnîyaya herîta ra mi dîy ki qestî ey dewê ma ya.
 Oskar Mann 1906 di Sêwreg di û Çolîg (Kur) di mendo û kirdkî ser xebat kerda. Pî mi serranî 1900 di dadî xo ra bibi. Ez hîris serr babî xo ya pîya ciwiya ya. Mi zaf dewîcî ma ki pî mi ra zaf pîl bî zi dîy. Qet yew Kurij behsê Oskan Mann nekerd. Ê serran di yew Alman biyero dew û ziwanî ser xebat bikero, zaf çîko entersan o. Raşta o qede bo, dewîjî, heta dewijî dormarê zi bi seran behsê ey kerdên. Ez tehmîn nekena ki Oskar Mann ameyo Kur. Şarî ma qalê xela (vêşûnê) kênî. Goreyî vatê înan seranî 1990 di welat di xela bena. No rid ra zafê Kurijan barkerdo şîyî Sêwreg. Belka Oskar Mann îta de Kurijan di qisêkerdo.
 Nê îdîa kenî ki Oskar Mann îspat kerdo ki kirdkî ne kurdî yo. Gelo Oskar mann çiqas kirdkî musayo, çiqas lehçeyanî bînanî kurdî zuno ki hema hend asan îspat kerdo ki kirdkî ne kurdî yo. Oskar Mann behsê fekî Kud keno û Oskar Mann`a pey zi hema – hema piyerê Îranolog behsê fekî Kur kenî. Bingehî na îdîa, na tez çîn o. Kur pîyer pîya 80-90 keye yo, o wext encax 30-40 keye bi. Senî fekî 30 - 40 keyî beno yew feko esasî. Naye ser kote, ez hol zûna ki bi hususî fekî Kur çîn o. Feki Kur û fekî piyerê Çolîg, Palî, Darahenî eynî yo. Beno ki bênate Qerebegan û Sîwûn di binê ferq bibo. Ziwanzanayoxê Oskar Mann îta ra beli yo. Ez newazena vacî ki Oskar Mann tiway nêzûnayn, la ez bawer nekena ki ey hol kirdkî zûnayn.
 Hanc nê kesî îdîa kenî ki “zazaki zimê İrani ra amo Anadoliye”. Ez no war di waharî îdîa nîya. No derheq di zi zaf îdîayî cîya- cîya estî. La ez hol zûna ki ne vizêr, ne zi ewro Kirdî (Zazayi) neameyî Anatolî. Kird amê Kurdîstan û ewro zi Kurdîstan di ciwiyenî. Çiko erdo ki ewro Kird te de ciwiyenî dahîlî Anatolî nîyo. Ansîklopedîya ewilîn ya tirkî  Kamus-ül Alam (1889-1898) di, zanayê tirk Şemseddîn Samî sinoranî Anatolî yê rojhelat îna tarîf keno, “Sinorî Anatolî hetî rojhelat heta Kurdîstan şînî, yanî sinorî Anatolî heta Sewas o” Nuştoxî Kurdo erjîyaye madeyî na ansiklopedî ki Kurdan û Kurdîstan alaqadar kenî bi tirkîya ewroyîn amade kerda û na ansîklopedî “Weşanên Deng” çap kerda. Kam ki mereq bikero eşkeno na ansîklopedî di no madde biwano. Taye dormarê ki newazenî nameyî Kurdîstan bigerî xo fek, piyerê welatî ma kenî Anatolî. Na yew xelatîya zaf gird a.

 Lehçeyî Kurdî

 Kurdî de 5 lehçeyî esasî estî, la myanî nê lehçeyan de zi fekî estî. Nê panc lehçeyî nê yî:
• Kurmancî, kurdîya vakûr zi vacîyeno.
• Kirmancî, no lehçe ra kurdîya başûr (kirmancîya xwarû) yan zi soranî zi vacîyeno.
• Kirdkî, kirmanckî, zazakî û dimilkî zi vacîyeno.
• Goranî, hewramî zi vacîyeno.
• Lurî, kermanşahî, lekkî, sencabî û kelhurî zi vacîyeno. 

Nê lehçeyî pîyer pîya ziwanî kurdî anî medûn. Se ke îta de zi belîyo soranî ra zi kirmancî
vacîyeno. Hem başûrî kurdîstan de hem zi rojhelatî kurdîstan de zaf mintiqayan de kurd ziwanî xo ra kirmancî vanî. Şernex , Behdinan û Kurdî mintiqa ya Çîyayê Kurmênc de zi şar xo ra vûnô Kirmanc, ziwanî xo re  vûno kirmancî. Zafî tekstanî tarîxî di zi bi peroyî kurdî sey kirmancî namebena. Heta tekstanî Ehmedî Xanî di zi ca- ca kirmancî nûsîyeno.
Hanci se ke  Martin van Bruinessan neql keno, E. B. Soan yew xebatê xo ki 1912 di ameya çap kerdiş  nameyî 20 eşîran dano, înan ra new eşîr xo ra vûnî kirmanc
(Martin van Bruinessan, Axa, Şeyh ve Devlet Kürdistan'ýn Sosyal ve Politik Örgütlenmesi, Özgür Gelecek Yayýnlarý, Ankara, 1991, s. 411)"
Se ke ma zûnî şarî ma yê Dêrsim zi ziwanî xo ra kirmanckî û xo ra zi kirmanc vano. Pekî no tesadufo ki mintiqayî ki bi henzaran kîlometre cîye ra durî, şarî îtayan ziwanî xo û xo bi eynî qal name keno.
Hema- hema piyerê Îranolog û Kurdologan îdîa kenî ki kirdkî û hewremanî yew bînan ra nezdîy yî, heta yew kuekra yenî. 2006 di hukmatî Kurdîstan ma dawet kerdî. Ma sey guruba Vate şî Kurdistan û ma îta di roj Hewremana pîya semîner viraştî, ma mintiqaya hewreman gêrayî, ma şî dewanî înan. Ma nêzdî ra dîy ki raşta kirdkî û hewremanî yew bîn zaf nêzdî yi, kokî zafî qalan yew o. Hetî ol î tîqat ra zi hewreman (Ehlî – Heq û Kakaî) warî ma yî Dêrsim ra zaf nêuzdî yi. Ne kurdistana Başûr de, ne zi Kurdistana Rojhelat di hewreman nêvûnî ziwanî ma kurdî nî yo û ma kurd nî yî. Qet çîko înaserîn çîno.

 Hêna nameyî lehçeyî ma ser

Goreyî vînayê mi hêna zaf xerîban ma sey Zaza namekerdî. Heta nê seranî peyînan hema – hema yew cayî Kurdîstan de zî kesî xo ra newatenî zaza.
Wextî Osmanlîyan di Pali yew cayî îdareyî bi. No rid ra zerrê sûkê Palî di îdarecî Tirkan bîy. Tayê cigêrayox zi îdîa kenî ki nê Kurd bîy, la asîmîle bîy. Nê ki zerre sûkê Palî de ciwîyayn, înan kirdan ra Zaza vato. Hanc Tirkî Xarpêt zi qalê zaza zaf şoxilnenî. No tesîr ra ciwanî Kirdan û ê Kirdkî bajar di ciwiyenî ziwanî xo ra vûnî zazakî. Dewa ma ha Hîryekoşeyî Çolîg, Depi û Pali di ya. Ez hîris ser Çolîg û Xarpêt di ciwiyaya. Ez hanc zi îdîa kena ki yew kurdî na mintiqaya Çolîg, Depi û Pali ki asîmîle nebîyo û binî tesîri tirkan di nemendo, ziwanî xo ra nevûno zazakî û xo ra zi nêvûno Zaza. Mumkino ki nika kirdî Koçgîrî xo ra vacî Zaza. Çimkî Kurdî nezdîyi sinorî Tirkîya bin tesîr Tirkan di mendî
Ne kesî ki vanî ma kurd nî yî , nê qet qalê kirdkî nekenî. Çimkî nê kurdan û kurdîstan nas nekenî. Yew mintiqaya zaf gird sey Çolîg,  Dara Henî, Sîwûn, Pali, Qerebegûn, Depi, Licê, Hêni û Pîran û tayê cayê bînan di şarî ma ziwanî xo ra vano kirdkî û xo ra zî vano “ ma kird î”.  La nê kesî vanî ma zazayî, ma kurd nîyî, ma cîya yew milet î, xeberê înan nême ra milet xo û welatî xo ra çîna. Çimkî zafê înan cûyê xo rêxistinanî çepî Tirkan di vîyarnayo,waşto dinya bixelisnî, no rid ra mileteê xo û welatî xo nedîyo, yew qismî înan zî Ewropa di ciwiyayî, no rid ra xeberê înan welatî înan ra çîna.
Hema hema piyerê mintiqaya Dêrsim di zi nameyî kirmanckî yeno kar ardiş. Dêrsim di Zaza hêna zaf Paloyijan re yan zi sunîyan re vacîyeno.

Tarîx di qalê kird

 Semed ki Kurd yew dewlet nebî û bênatê înan di alaqa kêm bîya, yew qala ki yew çend mintiqayan di yena karardiş, şarî mintiqayanî bînan fam nekeno. La “kird” tarîx di zi ewro zi hetî cigêrayoxan ra ameya kar ardiş. Sey mîsal nuştoxanî Yewnanî ra Polybe (Polibio) (M.V.200) behsê “Cyrtî”, Strabon behsê “Kîrtî”, dîrokzano Romayî Tito Livio  (M.V 54 – M.P. 17) behsê “Cirtei” /”Cirti” keno. Îta de akerdoyê ki nê qalî pîyer bi “ kird” yan zi “kirdî” ya eynî yî.
(Malmisanij, Kird, Kirmanc, Dimili veya zaza Kürtleri, Deng Yayýnlarý, Kasým 1996, İstanbul)
Hanc Ziya Gökalp o Çêrmugij no derheq di îna nuseno, “Zazayî xo ra vûnî “kirt” û kurmancanra zi vûnî “kürdasî” yan zi “kirdasî” .“ (Ziya Gökalp, Kürt Aþiretleri Hakkýnda Sosyolojik İncelemeler, Komal Yayinlari, Ankara, 1975 s, 51)
Kemal Badilli yo Ruhayij zi îna nuseno, “ Zazayî xo esil kurd hesibnenî, xo ra vûnî “Kird”, Kurdanî teberî xo ra, esas Kurmancan ra zi vûnî “Kirdasî”. Ê kirdasî mehnayi nimz vînayiş di kar ûnî yani /kürdüsmsü, kürtçük”  (Malmisanýj, eynî kîtab)
Gelo ne tarîhcîyi xêrîbî, Ziya Gökalp û Kemal Badilli zi bi vateyî Asmên eşîrê Az ra yî.

 Eşîrî ki hem kurmancî hem kirdkî qisekenî

 Kurdîstan de zaf eşîr estî ki yew qisimî înan kirdkî qisekenî, yew qisimî înan kurmancî qisekenî. Yan zi yew qisimî eşîr elevî yo, yew qisimo bîn sunî yo. Ez wazena îta de çend mîsalan bidî. Dêrsim di eşîranî girdan ra Şadî û Îzolî Dêrsim di elevî yi, cayanî bînan yê kurdîstan de sunî yî. Hanc eşîrî Heyderan, Alan, Dêrsim di kirmanckî (kirdkî) qisekenî û elevî yî, la Wan de, Agirî di, rojhelatî kurdîstan de kurmancî qisekenî û sunî yî.
Eynî çî Çolîg û Pali di zi esto. Na mintiqa di mehna klasîk di eşîr zaf çînî. Hêna zaf cîya – cîya nameyî mintiqayan estî. Nê mintiqay zaf ray sey eşîr yenî zûnayiş, la no raşt nîyo. Sey mîsal Çolîg di mintiqay Şîrnan di 9 dewî estî, la şarî na mintiqa yew êşîr ra nî yî. Şîrnan di hem şarî eşîrê Bekran, hem şarî êşîrê Reman hem zi şarî eşîrê Zirikî ciwiyenî. Hanc mintiqaya Puex di eşîrî Reman û Alan estî, mintiqa Sencex di eşîrî Bekran û Reman estî. Pali di mintiqa Guevdere di cîya – cîya eşîr estî, sey Hesenan, Qubatan ueb.
 Nê eşîran ra Reman Batman de zi estî û kurmancî qisêkenî. Bênatê Remanî Çolîg û Remanî Batman di alaqa esto, ê şinî pîye- yenî. Bekran Kurdîstan di yew eşîra gird a. Wan di Tetwan di, Amed di zi estî û kurmancî qisekenî. Zirikî Muş di estî û kurmancî qisêkenî. Hesenan dewê Guevderê Zuexpa di kirdkî qisêkenî hetî Serhat di kurmancî qisêkenî. Qubatan dewê Xeylûn di kirdkî qisêkenî, Depi di kurmancî qisêkenî.
 Nê yenî na mehna ki kird, kurmanc û ê bîn yew milet a. Îna mîsal yew cay dinya di zi çîn î. Dinya di yew eşîr çîna ki hem kurdî, hem tirkî, hem kurdî hem erebî yan zi hem kurdî hem farisî qisê bikero.
 
 Hereketa azadîya Kurdîstan de rolî Kirdan 

Heme serewedartişanê pîlan yê kurdan de, ma vajî, serewedartişê Mela Selîm Efendî de (1914), serewedartişê Qoçgirî de (1920), serewedartişê Şêx Seîd Efendî de (1925) û serewedartişê Dêrsimî de (1937-1938) beşdar bîyê. Mîyanê xebata neteweperwerîya kurdî ya despêkê seserra 20. de, neteweperwerê kurdî yê sey Kurdîzade hewna Faîq Bucak û Seîd Elçî gelek namdar ê. Şexsîyetanê sey Mela Selîm Efendî, Seyîd Riza, Faîq Bucak û Seîd Elçî dereceyê serektîye de Kurdîstanê Bakûrî de doza neteweperwerîya kurdî rê lîderîye kerda. Hewna, heme mucadeleyanê kurdayetîye yê nêmeyo peyên ê seserra 20. de û nika zî kurdê kirmancî mîyanê xebata sîyasî ya Kurdîstanî de hertim aktîf ê.

 Ez zûna no nuşte zaf bi derg, la îta de wazena zaf kilm hereketa azadîya kurdîstan de behsê rolî kurdan bikerî. Sersalê vîstan di hema- hema pîyerê hereketanî kurdan di kirdan zaf yew rolo muhîm gureto. Sey mîsal awankerdoxî rexistina yewin ya kurdan “Azm-i Kavi Cemiyeti” kirdanî Licê ra Kürdizade Ahmed Ramiz o. Hancî Xelîl Xeyalî, Tayîp Elî, roşnvîrî Koçgîrî û Dêrsim myanî hereketa Kurd di aktîf bîy. Serekî serewedartişî Bedlîs (1914) Mela Selîm kirdanî Çolîg ra yo. Serekanî serewedartişî Koçgîri ra zafê înan kird bîy, la myan di kurmanc zi bîy. Hereketa Şeyh Seîd di kurmancî zi bîy, serekî sey Şêx Şerîf, Yado, Salîh Begê Henî ueb kird zi bîy. Endamanî Hoybûn ra Dr. Nafîz Beg û Nûredîn Zaza, YADO û çend kesî bîn kird bîy.
Nê kesî vanî ma Kird nî yî, waharî Dêrsim, waharî Sey Riza vecyenî. Goreyî mi îta di yew bêsamîmîyetê esta. Çimkî Sey Riza nêvato ma kird nîyî. Çimkî serekî serewedartişî Dêrsim Sey Riza û ê bîn Kird (Kirmanc) bîy, la ê het di roşnvîri sey Elî Şêr û Baytar Nurî   bîy. Elî Şêr û Baytar Nurî sey şewirmend Sey Riza het di bîy, Sey Riza zaf bawerê xo înan ardên. Elî Şêr zî Baytar Nurî zî kurmanc bîy. Hereketa Koçgîrî diz î hem kirmanc hem zi kurmanc bîy, înan pîya semedî Azadîya Kurdîstana sere wedart. Wext ke şarî Koçgîrî waştê xo dayî hukmatî o wext, înan semedî piyerê Kurdîstana otonomî waşta. Înan nevato ma kurd nîyî, ma têna semedî kirmancana yan zî elewîyana heq wazenî. Sey Riza Îngiltere ri name şaweno. O no namê xo di behsê Zîlan keno, behsê Agirî keno, behsê piyerê Kurdan keno û zaf akerde Kurdîstan vanô. Tayê îdîa kenî ki no name Baytar Nurî nuşto, la nika eşkira bi ki Seyîd Riza no name şawito konsolosxaneyî Ingîltere yê Trabzon. Baytar Nurî o wext Surîye di bi. La Baytar Nurî zi îna yew name dawo Fransizan.
 1965 di bakûrî Kurdîstan di raya vêrin kurdan yew partiya siyasî awan kerd. Nameyî na partî Partîya demokrata Kurdistana Tirkiye (PDKT) yo. Sereko vêrîn yê PDKT kirdî Sêwreg Ebukat Faîk Bucak o. Kiştişî Faîk Bucak a pey kirdî Çolîg Seîd Elçî wazîfe dewr geno. Hanc serekî Tirkiye di Partîya Demokrata Kurdistan Doktor Şivan (Seîd Kirmizitoprak) Kirdî (Kirmancî) Dêrsim o.

Taye îddîayanî bê bingehan ser

 Nê roportajanî Kurdîstan – Aktuel de taye kesî vanî ki keyeyî ma di kesî xo ra nêvatênî, “ ma Kurd î”. Belka keye înan di kesî xo ra nebateni “ ma Kurd î”. La keye înan piyerê kirdan – zazayan temsîl nekeno. Ez zana – nezana ma xo vanî Kird. Ma hama qicî bîy, pieyerê mehla keye ma di amênî pîyeser, ma pîya radyoya “ Erîwan” di radyoya Bexdat di  bernameyî kurdî goştarî kerdên. Hema – hema herkes Barzanî sey yew serek dînî.
La hancî raşta ki zafî keyeyanî kurdan di, ê nevanî “ma kurd î”. Zaf sebebî nayê estî. Se ki ma pîyeri zûnî zafê kurdan yew per ra, tesîrî asîmîlasyon ra per bîn ra zi ters ra nevanî “ma kurd î”. Zafê dadî û babî wazenî ki qicî înan biwanî, waharî meqam bîy, sere înan nekuro bela, no rid ra keye di nevanî “ ma kurd î”. Yew sebebo muhîm zi no yo ki “Kurd” yew qala modern a, polîtîk yew mehnayê ey esta.. Heta merdim eşkeno vaco ki “ Kurd” yew sername yo. Binê no sername de kurmanc, kird, kirmanc, dimilî, soran , goran, hewreman est î. Heta ki hereketa azadîya Kurdîstan veng nedabi hema – hema şarî Kurdîstan xo ra nevatenî “ ma Kurd î. Ê ki kurmancî qisekenî xo ra vatenî “ma kirmanc î”, yê ki kirdkî qisêkenî goreyî mintiqa  vatenî  “ ma kird î, kirmanc î uyb”. Heta Ehmedê Xanî zî nevano “Kurd”, o zi vano “Kurmanc”. Nika kî yew dewicî ra perso, o vano “ Ez kurmanc a, yan zi kird a”, o nevano “ ez Kurd a”.
 Taye kesî îta di îddîa kenî ki Kurd neverdenî kes komelan di kirdkî qisebikero. Qet û qet bingehê na qal, no vate çîn a. Ez 20 – 30 serrîyo ha myanî hereketa Kurd di ya, mi qet neeşnawito ki yew kesî vato, “ kirdkî qisêmeke”. Raşta ki hendê kurmancî û soranî ehemîyet nedîyeno kirdkî, la qetîyen no derheq di yew asteng çîn o. Xo ra heta ne seranî peyinan taye partîyanî Kurd ehemîyet nedayni ziwan,  kar û gureyî xo yê sîyasî bi ziwanî trikî kerdên. Nê ne verba kirdkî verba kurmancî zi zaf hesas nêbî. La verba kirdkî yew duşmenê nebîya û çîna. 
Kemasî kemasîya roşnvîranî kirdkîqisêkerdoxan a. Kird çiqas wahar ziwanî xo vecî, çiqas ziwanî xo biwenî û binusî, hend her ca di kirdkî yena karardiş. Ê ki waharî nê îdîayanî gelo heta nika ziwanî kirdkî ri çiqas hizmet kerdo. Înan çend kîtabî kidkî nuştî, çend xebatê gramer û îmla kerd a. Semedî raşnuştiş û standartîzasyonî kirdkî se kerdo. Heta nika çend kovarî kirdkî çap kerd. Her kovarê înan tene çend hûmar vecîyayî û zafê nuşteyan tirkî bîy.
Ê ki 20 – 30 serrîyo kirdkî nûsenî, kirdkî ser xebat kenî ê kesî ki vanî ma kurd î, yê yî. Sey mîsal Munzur Çem, Malmîsanij û xebatkarî kovara “ VATE” yê bîn 20 – 30 serriyo hem folklor kirdkî ser, hem gramer ser, hem standart û raşnuştiş ser xebat kerda û kenî. Tena pancîyes serrîyo kovara “ VATE” bê vindertiş têna kirdkî yena çapkerdiş. Gruba vate ya xebat pancîyes serrîyo kirdkî ser yew xebatê gramer, ferheng, standartîzasyon û termînolojî rûmnena. Xebatkarî na grub xo kurd qebûl kenî. Yê ki vanî ma kurd nîyî tena polîtîka kenî. 

Ne kesî ki înahawa îddîyan erzenî orte, nê hereketa Kurd ra û şarî kurd ra durî. Zafê înan çepî tirkan di kar kerdo, la sernekotî, binkotî. No rid ra nika ûca di zi cayê înan nemendo. Sey psikolojîk neşkenî vacî ma kurd î, no rid ra yan vanî ma zaza yî, yan zi vanî ma elewî yî. Verî vatenî ma dinya xelisnenî, nika xo Dêrsim di kerdo hepis, bê Dêrsim yew cayî Kurdîstan nesinasnenî, mezhepcîtîyê, mintiqacîtîye kenî. Zafê înan çim di sey kemalîstan û faşistan Kurdî sunî ( ê vanî şafîî) pêdmendeyî, primîtîfî, Kiro (ê vanî Qurr) yî. Ê xo roşnvîr hesibnenî, demokrat hesibnenî, la eslê xo de mezhebcî yî, verba kurdanî sunîyan waharî hukmanî pêşîn î(Önyargi). Neşkenî xo bi kurdanî sunîyan di myanî yew milet di bihesibnî. Înan ra Mesut Keskîn fekanî kirdki zi goreyî mezheban tasnîf keno. Çîko înahawayin çîn o. Raşta fekî Dêrsim, fekî Çolîg heta Çermug, Sewereg û fekî Çermug û Sewereg yew bîn ra binê cîyayî, la yew alaqayî nayê û mezheban çîna. Piyerê kurdanî sunî şafîi yî, kurdan di hanîfî çîn î. Tayê keyeyî cuwa pey bîyî hanifî. O qede bo zi bênatê hanifîyê û şafîyê yew ferqo, felsefîk – polîtîk çîn o. Pratîk di yanî desmec girotiş, nemac kerdiş di taye ferqê pratîk estî. Sey mîsal wext ke yew hanîfî ra guîn biyero desmacî ey xeripyeno, la yê şafîi nexeripyeno. Yanî qet bênatê kurdan di persê hanîfî – şafîi çina ki no rid ra yew bînra dur bikuerî û qisêkerdişî înan di ferq bibî. Kirdkî Sîvrîce û Çunguş sunîyî, la fekî înan Dêrsim ra hêna nezdîyo, sey Çolîg.
Serê înan hend bi mezhepcitîyeya meşqulo ki her çî bi mezhepcitîye tarîf kenî.
Serê înan negeno ki yew kurdo sunî û elewî bieşko semedî eynî armancan kar bikero, pîya bixebito. Ma “VATE” pancîyes serrîyo kurdî sunî û elewî pîya xebityenî, qet yew problem zi çîn a.

e-mail: Bu e-Posta adresi istek dışı postalardan korunmaktadır, görüntülüyebilmek için JavaScript etkinleştirilmelidir