Özgür Düşünme ve Tartışma Platformu!..

Seyîdxan KURIJ/ “Eĝer her hangi bir ulusu boyundurluk altında tutmak istiyorsan, eğer herhangi bir ülkede sömürgeciliğin sürüp gitmesi senin için önemli ise, o zaman, o ulusu alfabesiz bırakacaksın, o ulusun dilinin, edebiyatının gelişmesini, tarihinin araştırılmasını yasaklayacaksın. O halkın ulusal bilince ulaşmasına engel olacaksın. Çünkü ulusal bilince ulaştığı yaman kendi tarihini, kendi hayatını yaşamak isteyecek, senin boyunduruğunu tanımayacak, sana başkaldıracaktır”
Mustafa kemal’ ın bir konuşmasından yorumlayan : Dr. İsmail Beşikçi

Kürt gazeteciliğinin ilk ürünü olarak kabul edilen „KÜRDİSTAN“ gazetesinin 22 Nisan 1898 tarihinde Mısır’ ın başkenti Kahire’ de yayınlanmasının üzerinden106 yıl geçti.
 Abdulhamit rejimini korkutan ve endişelendirenö Kürt halkı ve bölgenin diğer halklarını sevindiren „Kürdistan“ gazetesinin yayınlanış tarihinin „Kürt gazetecilik bayramı“ olarak kutlanması düşüncesi Güney Kürdistan’ nın  tanınmış gazetecilerinden Mehmet Mela Kerim’ ın 15 Haziran 1970’ de „Al taakhi“ gazetesinde yayınladığı bir makele ile güncelleşti. Bu vesile ile 22 Nisan günü ‚Kürt gazetecilik Bayramı“ (Cejna Rojnamegeriya Kurd)  olarak kabul edildi ve 1973  de Kürdistan gazetesinin yayınlanmasının 75. yıl dönümü nedeni ile Bağdat’ da bir Kürt gazeteciliği sergisi açıldı. O tarihten itibaren 22 Nisan „Kürt gazetecilik Bayramı“ olarak kutlanıyor.
 KÜRDİSTAN GAZETESİ
 Kürdistan gazetesi 22 Nisan 1898’ de yayına başladı. Gazete 19. yüzyıl Kürt kurtuluş hareketlerinde önemli bir rolleri olan Bedirxanilerden Mikdat Mithat Bedirxan’ ın sorumlu luğunda yayınlanmaya başladı. 1898.1902 yılları arasında yayınlanan 31 sayıdan 1 - 5 sayıları Kahire’ de, 6 -19 sayılar  Cenevre’ de, 20 – 24 sayılar Londra’ da, 25 – 29 sayılar Folkstan’ da, 30 – 31 sayılar tekrar Cenevre’ de yayınlandı. Kahire’ de yayınlanan ilk 5 sayıdan sonra M.Mithat Bedirxan’ ın ölümü üzerine gazetenin sorumluluğunu kardeşi Abdurrahman Bedirxan üstlendi. Gazetenin isminin altında „Kürtleri ikaz ve tahsil, sinayii teşvik için şimdilik onbeş günde bir neşir olunur Kürtçe gazetedir“ cümlesi yer alıyor. Gazete Kürtçenin Kürmanci lehçesi ile yayınlanıyordu. Gazete yayını süresince çeşitli yollardan ülkeye sokuluyordu. Abdulhamit’ e karşı sert muhalefet yapan gazetenin ülkede geniş kitleye ulaşmasını rejimi endişelendiriyordu.
 Kürdistan gazetesinde İttihak ve Teraki’ nin önderlerinden Abdulah Cevdet ve İshak Sukuti gibi Kürt aydınlarınında yazıları yayınlanıyordu. Kürdistan gazetesi 1890’ lı yıllarda para, şohret ve rütbe vb. Yollarla oluşturulan Hamidiye Alaylarının Ermenilere ve Kürtlere karşı kulanılmalarını şidetle eleştirerek sultan Abdulhamit rejimine karşı tüm ezilen halkların mücadele birliklerini savunuyordu.
 Gazete çevresinde kümelenen Kürt aydınlarının amacı, Kürt halkının kendi ulusal demokratik haklarını elde etmesiydi. Bu çerçevede gazete Kürtleri eğitilip, bilinçlendirecekti.
 Kürdistan gazetesi uzun süreli olamadı. Ama Kürt aydınlarının ilk derli toplu bir hareketiydi. Ve ulusların uyanma çağı olarak bilinen 20. yüzyılın başlarında Kürt ulusunun aydınlanmasında kendi kimliğine sahip çıkmasında öncülük görevi yaptı. Onun bıraktığı iz silinmeyecek bir şekilde Kürdistan tarihine kazındı.
 Kürt ulusal ayaklanmalarında önemli rolleri olan Bedirxan’ ların aynı zamanda Kürt gazeteciliğinin öncüleri oldukları, Kürdistan gazetesinden sonra yayınlanan Kürt dergi ve gazetelerindeki katkılarıda göstermektedir.

Kürdistan gazetesinden sonraki Kürt gazete ve Dergileri:
 Kürdistan gazetesi ile başlayan Kürt gazeteceliği, Kürdistan gazetesinden sonra da değerli ürünler verdi. 1908’ de kurucu ve yönetim kurulu üyeleri arasında Seyit Abdulkadir, İsmail Paşazade Muşir Ahmet Paşa, Şükrü Mehmet Sekban, Babanzade Ahmet naim beyinde bulunduğu  bir gurup Kürt aydını tarafından kurulan Kürt Teavün ve Terakki Cemiyetinin „ Kürt Teavün ve Teraki“ adında bir yayın organıda bulunuyordu. Gazete İstanbul’ da Kürtçe – Türkçe olarak yayınlanıyordu. Yazarları arasında S.Abdulkadir, Saidi Kurdi, (Sonradan Saidi Nursi adını aldı) ve dönemin mebuslarından „Tanin“ gazetesinin sahiplerinden İsmail Hakkı Babanzade de var. Yine aynı dönemlerde „ Şark ve Kürdistan“ adında bir yayının çıktığı söylenmektedir.
 1912 yılında Kürt öğrencileri tarafından İstanbul’ da kurulan Kürt „HEVİ“ talebe cemizeti 1913 yılında „Roji Kurd“ adında bir dergi yayınlandı. Bu dergi Kürtçe – Türkçe yayın yapiyordu. Yazarları arasında Yusuf Ziya, Tayip Ali, Abdulah Cevdet, İ.Hakkı Babnzade, Kemal Fevzi ve Lütfi Fikri de vardı. Abdulah Cevdet’ in bu dergide yayınlanan  „İtıhat Yolu“ başlıklı makalede şu düşünceler dile getiriliyor: „Roji Kurd mecmuasını yazı masamda gören  bir muhterem ve muazzez dostum, nedir bu mecmua? dedi. Ben Kürdoloji organı yani Kürdlük hakında tedkikat-i İctimaiye ve ırkiyenin vasıta-i neşiri dedim. Arkadaşım mecmuayı açtı, gözü Kürtçe bir makaleye tesadüf edince ‚mademki Türkçe değil, mademki Kürtçe dir, tefrika gazetesi demektir’ diyerek Roji Kürd ü masamın üzerine bıraktı.
Bu bir hadisedir ki bence kayd-ü dikat edilmeye çok layıktır. Bu sahte felsefenin havasımzı dahi daire-i nüfüzüna almış olmasına pek yanarım.   1908’ e kadar Abdulhamite muhalefet edip 1908’ den sonra Dersim mebusu olarak meclise giren, 1910’ da Mutedil Hürriyet Perver Fırkasını kuran, 1911’ de Hüüriyet ve İtilaf Fırkası yöneticiliği yapan, 1925’ lerde İstanbul Baro Başkanlığı görevini de yerine getiren Lütfü Fikri’ nin Roji Kurd’ ın 4. sayısındaki „Kürt Miliyeti“ başlıklı yazısıda dikati çeken yazılar arasındadır.
 HEVİ cemiyeti 1913’ de „Hetawi Kurd“ ve „Yekbun“ adındaki dergileride yayınladı. Bu dergilerde „Roji Kurd“ de yazan yazarlar yazıyordular. Ünlü Kürt şairi Piremerd ve 1925 Kürt halk haraketinini yenilgisinden sonra Dıyarbakırda asılan ünlü Kürt şair ve yazarı Kemal Fevzi’ debu dergilerde yazıyordular. Dr. Kemal Mazhar Ahmet bu dergiler ile ilgili şunları yazıyor: „ Celadet Bedirxan’ ın eşi sayın Rewşen Bedirxan, bana Yekbun ve Roji Kurd’ de yayınlanan ve çoğu basaı Salih Bedirxan’ a ait olan bazı Türkçe makaleler vermişti. Zekbun dergisinin 2. sayısında (19 Eylül 1329/1913) diğer halklardan hiçbir yönden eksik olmadığımız halde bu güne dek gücümüzü ve iktidarımızı yaşamda gösteremediğimizden yakınıyor. Çünkü okuma yazmamız yok ve cahiliz diyor. Bu nedenle bu derginin canla ve başla çalışıp kısa bir sürede Kürtlerin okuma-yazma oranını hiç olmazsa % 40 veya % 50’ ye çıkarılması gereğini savunması, bunun gerçekleştirilmesi içinde rahat yaşamdan elinizi eteğinizi çekiniz; Kürdistan’ ın yüksek dağlarına dönünüz ve miletin evlatlarına rehberlik ve öğretmenlik yapınız“ çağrısında bulunuyordu.
 Ekim 1918’ de kurucu, yönetici ve üyeleri arasında S.Abdulkadir,Hüseyin Şükrü Baban, Şükrü Mehmet Baban, Şükrü Mehmet Sekban, Muhitin Nami,Babanzade Hikmet ve Aziz, Kamuran Ali Bedirxan, Necmetin Hüseyin, Kürt amele reisi Reşit Ağa, Kadızade M.Şevki, Arvasizade Mehmet Şefik, Mehmet Mihri, Hamza, emin fevzi, vanlı Memduh Selim, Berzanzade Abdülvahit, hamit Şakir, L.Reşit, F.Berho, hakarili Abdurrahim Rahmi, Yamulkizade Aziz, Hizanlı Kemal Fevzi’ nin bulunduğu Kürt aydın ve yurtsever şahısları tarafından kurulan “Kürdistan Teali Cemiyeti” nin insiyatifinde “JİN” ve “Kürdistan” adında 2 dergi yayınlandı.
 „JİN“ dergisinin sorumlu müdürü Hamza idi. “Kürdistan” dergisinin imtiyaz sahipliğini Mehmet Mihri ( tanınmış çevirmen ve yazar Selahatin Hilav’ ın babası) yapıyordu. Kürt temsilcisi Şerif Paşanın Paris’ de barış konferansına sunduğu muhtıra “Kürdistan” ın 9. sayısında (11 haziran 1919)  yayınlandı.
 1925 Kürt halk harektinin yenilgisinden sonra Kürt aydınlarından ve askeri liderlerinden bür kısmı çok sayıdaki savaşçı ile birlikte İran,Irak ve Süriye’ ye sığınmışlardı. Bu insanların çabaları ile 1927 yılının sonbaharında Lubnan’ da Kürt Mili genel kurultayı yapıldı. Buna mülteci Kürtleri ve dışardaki Kürt guruplarının, aydınlarının ve isyan halindeki bölgelerin temsilcileride katıldılar.
 Bu kurultay “HOYBUN” ulusal partisinin temelini attı. Partinin amacı Kuzey Kürdistan’ nın bağımsızlığıydı. Bu partinin askeri sorumlusu ve 1929.30 Ağrı direnişinin lideri İhsan Nuri Paşa yönetiminde, direniş ateşi içinde “AĞRI” adında bir dergi yayınlandı. Bu dönemde ayrıca “Zara Kurmanci” , “Jiyan Newe” ve “Zanisti” isimli kitap ve kitapçıkları yayınlandı.

Cumhuriyet`den sonraki Kürd gazete ve dergileri

 Cumhuriyetin ilanı ile birlikte Kürtler yoksayıldıĝından ve Kürd dili ile ilgili her türlü yayın yapmak yasaklandıĝından, edebi siyasal ve kültürel yayınların koşulları da zorlaşmıştır. Ayrıca çok sıkı diktatörlük rejimi hüküm sürdüĝünden Kürtler ancak bazı yerel gazeteler yayınlayabilmişlerdir. İrfan, Ağrı, Dicle kaynağı, Şark Mecmuası, Şarkın Sesi, Dersim, Ceride-i Dersim, Siverek, Çıkış, Diyarbakır kültür, Diriliş, Mardin'in sesi, Ezilenler, Karakoçan, Hınıstan Sesler, Doğu, Şeresiyar, Mezra Botan, Adıyaman, Gumgum, bazalt Kent, Doğu Notları, Uyanış, Cudi, Henek, Demokrat Doğu, İleri Yurt, Havar, Denge Taze, Çıra, Reya Rast, Kormışkan, Yeni Akış, Keko, Dicle Fırat, Silvan'ın Sesi, Deng, Roja Newe, Diyarbakır Yol İş, Siirt'te Son Söz, demokrasi, Beşiri'de Uyanış, Şark Postası, Mezopotamya, Yurttan Haberler, Azad, Gazi, Mücadele, Heval, Özgürlük Şafağı, Silvan, Harput, Öz Erzincan, Işık, Arapgir Postası, Mesuliyet, Narin Kale, Bingöl, Tatvan, Bitlis Lisesi, Nurhak, Doğu, Serhat Kars, Hınıs, Doğu Anadolu, Raman, Viran Şehir Postası, Harran, Halay, Anzelha, Seliz, Ahmedé Xani ve Felat gibi gazete ve dergiler daha çok yerel sorunları işlemişlerdir.

  Türkiye’ de çok partili sisteme geçilmesinden sonra, kimi yasal boşluklardan yararlanılarak Kürt gazeteciliğinde yeni bir canlanma yaşandı. 1948 – 1980 yılları arasında yayınlanan başlıca gazete ve dergiler şunlardır: 1948’ de İstanbul’ da “Dicle Kaynağı”, 1950’ de İstanbul’ da “Dicle – Fırat”, 1963’ de “Deng” ve daha sonraları “Roja Newe”, 1969’ da yine İstanbul’ da “Dengé Sorek” (Siverek! In sesi), 1970’ de “DDKO Bülteni” yayınlandılar.
1971 ‘ deki 12 Mart askeri darbesinde Kürt yayıncılığına bir ara verilmek zorunda kalındı. Yeni dönem yayıncılık 1975’ de Ankara’ da yayınlanan “Özgürlük Yolu” ile başladı. Daha sonra yine sırası ile Ankara’ da 1976’ da  “Rızgari” ve 1977’ de “Roja Welat”, 1978’ de “Devrimci demokratik gençlik”, “Kawa”, ve “Dengé Kawa”, 1979 ‘ da “Jina Nu”, “Özgürlük”, “Tırej” (Kürtçenin Kurmanci ve Kırdki lehçeleri ile yayınlandı) ve 1980’ de “Demokratik Eğitime Doğru”, dergi ve gazeteleri legal olarak yayınlandılar. Bu yayınların bazıları süreli bezıları ise düzensiz yayınlardı. İsimlerinden de anlaşılacağı gibi bazıları demokratik kitle örgütü yayın organı veya mesleki yayınlardır. Ayrıca bu dönemde İlegal olarak “Peşeng bo Şoreş” (PKK-KİP merkez yayın organı), “Xebat” (KUK merkez yayın organı), “Tekoşin” (Tekoşin gurubunun yayın organı)

Avrupa da yayınlanan Kürd gazete ve dergileri

 1980’ deki 12 Eylul askeri darbesinden sonra uzun bir süre Kürt gazeteciliği faaliyetleri hemen hemen tamamen faaliyetlerini ülke dışında sürdürülmek zorunda kalındı.
Avrupa ülkelerinde azınlıklara ve göçmenlere tanınan sosyal ve kültürel haklardan, demokratik ortamdan Kürtlerde yararlaniyorlar. Bazı radyo ve televizyon yayınlarının yanı sıra, kimi Kürt demokratik kitle örgütlerinin,meslek kurumlarının ve siyasi örgütlerinin yayınladıkları gazete ve dergiler mevcuttur. Almanya’ da yayınlanan ilk Kürt dergilerinden biri Hemreş Reşo tarafından Berlinde yayınlanan “ÇIRA” (1965 – 1970) dır. Özelikle 12 Eylul 1980’ dan  sonra yayınlana dergi ve gazetelerden bazıları şunlardır:
“Denge Komkar” (Kürdistan İşçi Dernekleri Federasyonu yayın organı)- Almanya, “Roja Nu” (Komkar-Swed yayın organı)- Isveç, “Berbang” ( İsveç Kürt Dernekleri federasyonu yayın organı) – İsveç; “Hevi”, “Studia” ve “Kurmanci” ( Paris Kürt Enstitusu yayın organı) – Fransa, “Mızgin” (Almanya Kürt Enstitusu yayın organı) – Almanya, “Çıra” (Isveç Kürt Yazarlar Derneği yayın organı) – İsveç,  “Kürdistan Press” – İsveç, “Armanc” – İsveç, “Bergeh”- Isveç, “Berhem” – Isveç, “Helwest”( Edebiyat ve eleştiri degisi) – Isveç; “Nudem” (Edebiyat dergisi)- İsveç. Ayrıca  “Hevi”, “Helin”, ve “Kulılk” gibi çoçuk dergileri; “Mirkut”, “Zengıl”, gibi mizah dergileri ve “İsot” gibi karikatur dergileri de kısa süreli olsada okuyucu ile buluştular.  
Yine Avrupa’ da Kürdistan’ lı siyasi örgütlerde kendi yayın organlarını çıkarmaya başladılar. Bu dergi ve gazetelerden bazıları şunlardır:”Riya Azadi” ( PSK’ nın yayın organı), “Heviya Gel” (TSK’ nın yayın organı), “Peşeng” (PPKK’ nın yayın organı), “ Nıştıman” (KUK’ un yayın organı), “Xebat” (KUK’ un yayın organı), “Reya Şoreş” (KUK – SE’ nın yayın organı), “Yekıtiya Sosyalist” ( YSK’ nın yayın organı), “Serxwebun” (PKK’ nın yayın organı), “Berxwedan” (ERNK’ nın yayın organı), “Kawa” ve “Ala Yekiti” ( Kawa haraketinin yayın organları), “ Gaziya Welat” (Pekanin gurubunun yayın organı), “ Rızgari” (PRK’ nın yayın organı), “ Rızgariya Kürdistan” ( Ala Rızgari ‘ nın yayın organı), “ Rojev” (Ala Rızgari Birlik Platformu’ nun yayın organı), “ Şoreşa Kürdistan”, “Rewşen” (YRWK’ nın yayın organı,“Newroz”, “ Zülfükar”( YEK’ nın yayın organı), “Baweri”(HİK’ nın yayın organı), “Jına Serbılınd” (YJK’ nın yayın organı), ” Jiyan” (Komjın’ ın yayın organı), “KKDK Bülteni” (KKDK’ nın yayın organı), “ Yekıti” (YDK’ nın yayın organı), “ Lékolin” (Berlin Kürt Enstitüsü yayın organı), “Dengé Ezidıyan” (YEK’ nın yayın organı),
“Berbanga Kürdistan”, “Jına Serbılınd” (YAJK’ nın yayın organı),  “Dengé Kurda”( IHKK’ nın yayın organı), “Wan” ve “VATE” ( Zazaca yayınlanan kültürel dergi), bu derginin yayını devam ediyor.
Avrupa’ da Kürtler diğer dillerdede yayınlar yapiyorlarç. Bunların içinde Almanya ‘ da yayınlanan “Kurdistan Heute” (Navend’ ın yayın organı),  “Informationsbulletin Kurdistan” (Kürtler için uluslararası insan hakları derneği yayın organı) gibi dergileri sayabiliriz.
 Kürdistan’ ın diğer parçalarına gelince 1930’ lardan sonra en yoğun çalışmalar Güney-Batı Kürdistan’ da olmuştur. Bunun nedeni 1923’ de TC devletinin kuruluşundan sonra Bedirxanilerın ve diğer Kürt aydınlarının o dönem Fransa’ nın egemenliğinde olan bu bölgeye gitmek zorunda kalmalarıdır. Celadet Ali Bedırxan yönetiminde 15 Mayıs 1932’ de “Şam”’ da yayına başlayan “Hawar” 15 Ağustos 1943 yılına kadar 57 sayı yayınlandı. “Hawar” dergisi nin yazarları arasında C.Ali Bedırxan, Rewşen Bedırxan, Kamuran Bedırxan, Osman Sabri, Qedrican,Cegerxwin, Zınar Sılopi (Kadri cemil Paşa), Nuretin Zaza, Ehmet Nami ve H.Hişyar gibi o dönemın en seçkin Kürt aydınları vardı. “Hawar” dergisinin 24-57 sayıları 1976 yılında Hemreş Reşo tarfından Almanya’ da yeniden basıldılar. 1-23 sayılarının ilk cildi ise Haziran 1987’ de yayınlandı. “Hawar” ‘ ın ayrıca bir kitap diziside vardı ve 1943’ e kadar yayınlanan kitap sayısı 172 dır.
“Hawar” ın yaklaşık yaklaşık 11 yılda yaptıkları Kürt dili ve kültürü açısından büyük öneme sahiptir. “Hawar” 31 latin harfinden oluşan bir kürtçe alfabe yaptı ayrıca Kürtçe dilbigisi çalışmalrıda “Hawar”’ ın sayfalarında yayınlanan önemli bir çalışmadır. “Hawar” ‘ ın çabaları ile Kürtçenin Kurmanci lehçesinin standartizasyonu sağlandı, yayınladıkları Kürt klasikleri ile bir nevi “Kürt halk edebiyatı ronesansı” gerçekleştirdi. “Hawar” kürtçe okunup yazılması, yazılı Kürt edebiyatının gelişmesi, Kürt kültürünün geliştirilmesi, için önemli çabalar sarfetti. Kuran’ ın Kürtçe tercumesi “Hawar” da yayınlandı. “Hawar” a Kürdistan her tarafından yazılar gönderiliyordu.
 1 Nisan 1942 tarıhınde “Hawar” ın resimli eki olarak yayına başlayan “ Ronahi” 28 sayı çıktı. “Ronahi” nin tüm sayıları 1985’ de “Jina Nu” yayınları tarafından Stockholm ‘ de yeniden basıldılar. Kamuran Ali Bedırxan’ ın sorumluluğunda 3 Mayıs 1943 yılında Beyrut’ da yayınına başlayan “Roja Nu” dergisi 73 sayı çıktı. “Roja Nu” da Kürdistan’ ın tarihi, kültürü, ve debiyatı hakında önemli makaleler yayınladı. O dönemde Güney Kürdistan’ da kurulan “Kürt Kominist Partisi” nin programı bu dergide yayınlandı.

Güney - Batı  Kürdistan da yayınlanan Kürd gazete ve dergileri

 Güney-batı Kürdistan’ da daha sonra kurulan siyasi partiler de çeşitli yayın organları çıkardılar. Siyasi organizasyonların yayınladıkları bazı dergi ve gazetler şunlardır: “İttihadı-i Şaab” ve “Ster” (Suriye Kürtleri halkın birliği Partisi’ nin yayın organı), “Tarıq el Şaab” (Süriye Kürtleri sol Partisi yayın organı), “Sevtül Ekrad” (Süriye Kürtleri demokratik Partisi-El Parti- yayın organı), “El fecir” ve “Gelawej” (Süriye Kürtleri demokratik Emek Partisi yayın organı), “Demokrati” ( Süriye Kürtleri İlerici Demokrat Partisi yayın organı), “Şevtül Şıgıle” (Süriye Kürtleri Emekçi Partisi yayın organı) ve Kürtçe-Arapça yayınlanan “El Teriq”.
  Güney Kürdistan Kürt kültürü, edebiyatı ve tarihi konusunda en yoğun çalışmaların yapıldığı parçalardandır. Irak’ ın kuruluşundan beri bu parçada Kürt dili üzerinde baskı ve yasak olmadığından üniversiteler de dahil bazı alanlarda Kürt aydınları dil ve edebiyat çalışmaları yapmışlardır. Güney Kürdistan’ da  çeşitli dönemlerde yayınlanan bayı dergi ve gazeteler şunlardır: Süleymaniye’ de 1926’ da “Jiyan” daha sonra Bağdat’ da “Gelawej” yayınlanana ilk dergilerdendırler. Özelikle “Gelawej” Kürt edebiyatına cidi katkılar yaptı. O dönemin en yetenekli Kürt edebiyatcıları bu platformda toplanmışlardı.Bu dergilerden sonra sırasıyla “Dengi Kıtiyi Taze”, “Azadi” (1945’ lerde İKP tarfından yayınlandı). 1960’ lı yıllarda “Xebat” (KDP’ nın yayın organı), “Kürdistan”, “Roja Nu”, “Azad”, “Sevtül Ekrad”, “Zanısti” ve “Hetaw” ve “Karwan” gibi dergi ve gazeteleri sayabiliriz. Kürdistan’ ın diğer bölgelerinde olduğu gibi bu bölgedede siyasi partiler çeşitli dergi ve gazeteler yayınlamışlardır. Bunlardan bazıları şunlardır: “Şerare” ( YNK’ nın yayın organı), “Seda Kürdistan” ( KDP’ nın yayın organı), “Gel” ve “ Peşeng” ( KDHP’ nin yayın organı) , “Sosyalist” ( KSP’ nin yayın organı)

Doĝu  Kürdistan da yayınlanan Kürd gazete ve dergileri

 Doğu Kürdistan’ da 1940’ lı yıllarda “Peyam”,”Çiya”, “Nıştıman”, “Kuhistan”, “Tırüzke”, “Zagros” ve “Yekitiya Tekoşin” adında dergi ve gazeteler yayınlanıyordu.
1946 yılında Kadı Muhamed önderliğinde Mahabat Kürt Cühüriyetinin kurulması ile kültür ve sanat çalışmalarına hız verildi. Cumhuriyetin resmi yayın organı olarak”Kürdistan” gazetesi yayınlandı. Kadın dergisi olarak “Halala” ve çoçuk dergisi olarak “Griti Geli Mındalan” adlı dergiler yayınlandı. “Kürdistan” gazetesi Cumhuriyetin yıkılmasından sonra da yayınını sürdürdü.

SSCB de yayınlanan Kürd gazete ve dergileri

 20. yuzyılda Kürt kültür, dil, tarih ve edebiyatı konusunda en yoğun bilimsel çalışmalar Sovyetler Birliğin’ de yapıldı. SSCB’ de 1929 yılında bir Kürtdili alfabesi hazırlandı. Bazı değişiklik ve düzeltmelerden sonra bu alfabe 1934 ‘ de “Kürdoloji genel Konferansında” kesin şeklini aldı. Bu alfabe halk kültürü ve eğitimi için geniş ölçude kulanıldı. 1929 yılından başlayarak son yıllara kadar Erivan’ da “Riya Teze” gazetesi haftalık olarak yayınlandı. Tiflis’ de “Kovara Qafqase” adında haftalık bir dergi yayınlandı.
Ayrıca Sovyetler Birliğin ‘ de Kürt halk destanlarının önemli bir kısmı filme alındılar. Bunlardan bazıları şunlardır:”Mem u Zin”, “Xani Dımdım” ve “ Siyabendé Sılivi”. Selahatin Eyubi’ nin hayatını anlatan “ Selahatin” de SSCB’de çekilen çnemli filmlerdendır. 1988 yılında önemli Sovyet yönetmenlerinden biri, bir Kürt çöpçüsünün hayatını anlatan bir film yaptı.

1990 dan sonra Türkiye ve Küzey da yayınlanan Kürd gazete ve dergileri

 1990’ lı yıllardan sonra bir tarafdan Türkiye’ nin 12 eylul Cunta anayasasında yapmak zorunda kaldığı bazı değişiklikler ve diğer tarafdan Kürdistan’ lı devrimci kadroların yavaş yavaş cezaevlerinden çıkmaları ile Türkiyede Kürt kültür ve aydınlanma hareketi canlanmaya başladı. Bu alanda yayınına 1988 yılında İstanbul’ da başlayan ve uzun bir süre yayınını sürdüren “ Medya Güneşi” dergisini bir ilk olarak kabul edebiliriz. Daha sonra İstanbul’ da “Diriliş” ve Ankara’ da “Özgür Gelecek” dergileri yayınlandı. 1990 sonraki süreç başlı başına bir araştırma konusudur. Ancak biz burada bazı dergi ve gazetelerin isimlerini verip geçeceğiz. “DENG”(Aylık Siyasal ve kültürel dergi), “ Özgür Halk”, “Welat” , “Azadiya welat”, “Newroz”, “Jiyana Nu”, “Serkeftın”, “Newroz Ateşi”,  “Azadi”,  “Hevdem”, “Dengé Azadi”, “Roj”, “Ronahi”, “Nu Roj”, “Hevi”, “Rızgari”, “Roja Teze”, “ Dema Nu”, “Govend”( Amed), “Utopia” (Nıseybin), “Tiroj”, “War”, “ Serbesti”, “Pelin”, “Gulistan”, “Zanısti”, “Fırat’ ta Yaşam”, “Sosyalist Mezopotamya”, “Roza”, “Jujın”, “Jın û Jiyan”, “Tewlo” (Karikatur dergisi), “Pine”( Mizah dergisi). Bu sürecin en önemli özeliklerinden biri bu dergi ve gazetelrin yazarlarının çoğunun Avrupa’ da yaşayan Kürt polıtikacı ve yazarları olmalarıdır.
 2005 yılında Almanya`da “Peyama Kurd” adında haftalık bir gazete yayına girdi. Yayını 2 süren bu gazetede  kurmancî- soranîve Kirdkî (Zazaca) lehçelerinde yayın yapıldı.
 Şu anda küzey Kürdistan`da “Azadîya Welat”, “Dema Nû” ve “Fırat’ ta Yaşam”, gazetelerei yayınlarını sürdürmektedirler.
 1991 tarihi Raperin’ inden sonra Güney Kürdistan’ da 652 sayılı Birleşmiş miletlet karaı ile 36. parelelin üstü Kürtler için güvenlikli bölge olarak ilan edildi. Kürtler tarihi bir sorumluluk ve beceri ile kısa zamanda burada genel seçim yapıp bir ulusal meclis oluşturdular ve bu meclis 4 Ekim 1992’ de Kürt federel devletini ilan etti. Bunu ile birlikte ülkemizin bu parçasında Kürt aydınlanma hayatında Kürdistan tarihinde hiç görülmemiş bir biçimde bir canlanma oldu ve çok önemli eserler ortaya çıktı.Kürdistan’ ın her il ve ilçesinde sanat ve edebiyat dergileri, yerel gazeteler yayınlanmaya başlandı. Hemen hemen her sivil kurum ve mesleki kurumlar kendi yayınlarını çıkariyorlar. Satelit’ ten yayın yapan televizyonun dışında yerel şehir televizyonları ve siyasi parti televizyonları da mevcut.Ayrıca türkmence ve Asurice yayınlanan gazete ve dergiler de var. Bizim bu yazının kapsamında bu parçadaki gazete ve dergileri incelememiz mğmkğn değil. Burada sadece günlük yayın yapan 3 ulusal gazetenin ismini verip geçiyoruz. “Xebat”, “Bırayeti” ve “ Jiyana Nwe”.
 Şüphesiz Kürtlerin basın ve yayın alanındaki çalışmaları bu kadar değildir. Biz ancak önemli bir kısmını araştırabildik. Umarız Kürt aydınlanma hareketi daha geniş ve kapsamlı olarak araştırılır.

  Yararlanılan Kaynaklar:
1 . Çağdaş Kürdistan Tarihi, L. Rambout, Ronahi yayınları (1975)
2 . Dengé Komkar, Komkar yayınlar 1988, sayı 108
3 . Kürt Ulusal hareketleri ve Ermeni-Kürt ilişkileri, Orfeus Yayınevi, Stockholm 1986
4 . Medya Güneşi, İstanbul 1988, sayı 1
5- Küzey Kürdistan`da Kürd gazeteciliĝi, MalmIsanij, Mehmud Lewendî, Stockholm
6 – Kürt Gazeteciliĝinin 110 Yıldır Süren Direniş Öyküsü- Latif Epözdemir